Επιπτώσεις στην υγεία και το περιβάλλον, από ρίψη επιβραδυντικού υλικού στην κατάσβεση πυρκαγιών

Από Μιχάλη Ιασονίδη, παιδίατρο στο κέντρο υγείας παιδιών και εφήβων “Ηλιακτίδα”, αναπληρωτή καθηγητή παιδιατρικής (Πανεπιστήμιο Λευκωσίας)

Μετά την πρόσφατη καταστροφική πυρκαγιά στην επαρχία Λεμεσού που κατέκαυσε τουλάχιστον  125 Km2 σε 19 χωριά (Άγιο Αμβρόσιο, Άγιο Θεράπων, Άρσος, Κισσούσα, Κάτω Κιβίδες, Κουκά, Μαλιά, Μανδριά, Όμοδος, Πάχνα, Πέρα Πεδί, Κάτω Πλάτρες, Ποταμιού, Σιλίκου, Σωτήρα, Σούνι, Βάσα Κοιλανίου, Βουνί, Ζανακιά) της δυτικής Λεμεσού, μας ρωτούν πολλοί γονείς για τις επιπτώσεις στην υγεία των παιδιών τους, ιδιαίτερα μετά τη ρήψη επιβραδυντικού υλικού, που είναι πολύ αποτελεσματικό στην κατάσβεση πυρκαγιών.

Το επιβραδυντικό υλικό που χρησιμοποιείται για κατάσβεση πυρκαγιών από αεροπλάνα περιέχει συνήθως ένα μείγμα νερού και χημικών ουσιών που βελτιώνουν την αποτελεσματικότητά του. Αυτά τα υλικά μπορούν να περιλαμβάνουν:

1. Νερό – Βασικό συστατικό, που δροσίζει και μειώνει τη θερμοκρασία της φωτιάς.
2. Χημικά επιβραδυντικά (Fire Retardants) – Συνήθως περιέχουν φωσφορικά ή αμμωνιακά άλατα, όπως:
   • Αμμώνιο θειικό (NH₄)₂SO₄ – Αποτελεί τη βάση πολλών εμπορικών επιβραδυντικών.
   • Αμμώνιο φωσφορικό (NH₄H₂PO₄) – Χρησιμοποιείται για τη δημιουργία προστατευτικής στρώσης στα καύσιμα.
   • Φωσφορικό αμμώνιο-διαμμώνιο (ADP / DAP) – Αποτελεσματικό στην καταστολή πυρκαγιών.
3. Προσθετά πηκτικά μέσα (Gelling Agents) – Πολλές φορές προστίθενται πηκτικές ουσίες (όπως xanthan gum, rhamsan welan, diulan gum ή συνθετικά πολυμερή) για να αυξήσουν το ιξώδες του μείγματος, ώστε να κολλάει καλύτερα στη βλάστηση και να μην εξατμίζεται εύκολα.
4. Χρώματα – Συχνά προστίθεται κόκκινο οξείδιο του σιδήρου (Fe₂O₃) ή άλλα χρώματα για να γίνεται ορατή η ρίψη από το αεροπλάνο.

Είδη Επιβραδυντικών:

• Μακράς Διάρκειας (Long–Term Retardants) – Περιέχουν χημικά που εμποδίζουν την ανάφλεξη για μέρες.
• Βραχείας Διάρκειας (Short–Term Suppressants) – Βασίζονται περισσότερο στο νερό και χρησιμοποιούνται για άμεση καταστολή.

Αυτά τα υλικά ρίχνονται από ειδικά αεροσκάφη (π.χ. Canadair, Air Tractor) και είναι ασφαλή για το περιβάλλον σε συνήθεις ποσότητες, αν και μπορούν να επηρεάσουν τον υδροφορέα ή/και οικοσυστήματα αν χρησιμοποιηθούν σε μεγάλες ποσότητες.

Αυτά τα επιβραδυντικά υλικά, μπορούν να έχουν περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις, ανάλογα με τη σύσταση και την ποσότητα που χρησιμοποιείται.

1. Περιβαλλοντικές Επιπτώσεις

Α. Επίδραση στο Έδαφος και τη Βλάστηση

• Αλλοίωση pH: Τα αμμωνιακά άλατα (π.χ. θειικό αμμώνιο) μπορούν να αυξήσουν την οξύτητα του εδάφους, επηρεάζοντας τη χημική του ισορροπία.
• Θρεπτικά συστατικά: Σε μικρές ποσότητες, μπορούν να λειτουργήσουν ως λίπασμα, αλλά σε μεγάλες συγκεντρώσεις μπορεί να προκαλέσουν υπερθρεπτικότητα (eutrophication) σε γύρω υδάτινους οικοτόπους.
• Τοξικότητα για φυτά: Κάποια χημικά (π.χ. ορισμένα αντιψυκτικά) μπορεί να εμποδίσουν τη φωτοσύνθεση ή να προκαλέσουν φυτοτοξικότητα.

Β. Επίδραση στα Υδάτινα Οικοσυστήματα

• Ρύπανση υδάτων: Αν τα επιβραδυντικά ρευστοποιηθούν και εισχωρήσουν σε ποτάμια ή λίμνες, μπορούν να προκαλέσουν:
  • Μείωση του διαλυμένου οξυγόνου (λόγω υπερθρεπτικότητας).
  • Τοξικότητα για υδρόβια οργανισμούς (ψάρια, αμφίβια, πλαγκτόν).
• Χημικά αργής διάσπασης: Ορισμένα πρόσθετα (π.χ. συνθετικά πολυμερή) μπορεί να διασπώνται αργά, δημιουργώντας μακροπρόθεσμα περιβαλλοντικά προβλήματα.

Γ. Επίδραση στην Πανίδα

• Τοξικότητα για ζώα: Η κατάποση ή η επαφή με μεγάλες ποσότητες επιβραδυντικού μπορεί να είναι βλαβερή για άγρια ζώα, ιδιαίτερα για πτηνά και μικρά θηλαστικά.
• Ερεθισμός δέρματος/ματιών: Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ζώα μπορεί να ερεθιστούν από τα χημικά.

2. Υγειονομικές Επιπτώσεις (σε ανθρώπους)

Α. Επικίνδυνη Έκθεση

• Εργαζόμενοι (πυροσβέστες, πιλότοι):
  • Είσοδος στα μάτια ή το δέρμα → ερεθισμός, εγκαύματα.
  • Εισπνοή σκόνης/ατμών → δυσκολία στην αναπνοή, βήχας.
• Κοινότητες κοντά σε ρίψεις:
  • Μόλυνση πηγών νερού → κίνδυνος αν οι κάτοικοι πίνουν μολυσμένο νερό.

Β. Μακροπρόθεσμες Επιπτώσεις

• Συσσωρευτική τοξικότητα: Ορισμένες έρευνες έχουν δείξει ότι η επανειλημμένη έκθεση σε φωσφορικά άλατα μπορεί να προκαλέσει νευρολογικά ή νεφρολογικά προβλήματα.
• Καρκινογόνα συστατικά: Τα χρώματα (π.χ. οξείδιο του σιδήρου) θεωρούνται γενικά ασφαλή, αλλά μερικά πρόσθετα (σε παλαιότερες συνθέσεις) περιείχαν βαρέα μέταλλα (όπως αρσενικό). Ευτυχώς τελευταία έχουν αφαιρεθεί.

3. Μείωση των Επιπτώσεων

Για να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι, χρησιμοποιούνται:
✅ Βιοδιασπώμενα/λιγότερο τοξικά επιβραδυντικά (π.χ. με φυσικές πηκτικές ουσίες).
✅ Αυστηρές οδηγίες ρίψεων (μακριά από υδάτινους πόρους και κατοικημένες περιοχές).
✅ Μελέτες περιβαλλοντικής επίπτωσης πριν από τη χρήση σε ευαίσθητες ζώνες (δυστυχώς σε έκτακτες ανάγκες, όπως η πρόσφατη πυρκαγιά, δεν θα μπορούσε να γίνει αυτό).

Οι επιπτώσεις στην υγεία μικρών παιδιών που βρίσκονται κοντά σε περιοχές όπου ρίχνονται επιβραδυντικά για πυρκαγιές εξαρτώνται από:

• Τον τύπο του επιβραδυντικού (χημική σύσταση, συγκέντρωση),
• Την απόσταση από το σημείο ρίψης,
• Τον τρόπο έκθεσης (εισπνοή, επαφή με δέρμα, κατάποση).

Πιθανές Επιπτώσεις σε Παιδιά

1. Βραχυπρόθεσμες Επιπτώσεις:
   • Άμεση έκθεση (εισπνοή σκόνης/ατμών):
     • Ερεθισμός αναπνευστικών οδών (βήχας, πόνος στο στήθος).
     • Άσθμα ή αλλεργικές αντιδράσεις (σε ευαίσθητα άτομα).
   • Επαφή με δέρμα/μάτια:
     • Ερεθισμός, ερυθρότητα, φαγούρα.
   • Κατάποση (αν μολυνθεί νερό ή τρόφιμα):
     • Γαστρεντερικά συμπτώματα (ναυτία, διάρροια).
2. Μακροπρόθεσμες Επιπτώσεις:
   • Συστηματική τοξικότητα (σπάνια, αλλά πιθανή σε συχνή έκθεση):
     • Νευρολογικές ή νεφρικές διαταραχές (αν το επιβραδυντικό περιέχει βαρέα μέταλλα ή τοξικά πρόσθετα).

Ελάχιστη Ασφαλής Απόσταση

Δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτή ελάχιστη απόσταση, αλλά οι πρακτικές πρότυπα προτείνουν:

• Απόσταση ≥ 500 μέτρα από κατοικημένες περιοχές, πηγές νερού και αγροτικές καλλιέργειες.
• Επίσημες οδηγίες (π.χ. USDA Forest Service) προτείνουν αποφυγή ρίψεων πάνω από σκηνές, καταλύματα ή δημόσιους χώρους.

⚠️ Σε έκτακτες περιπτώσεις, όταν η φωτιά απειλεί κατοικημένες περιοχές, μπορεί να γίνουν ρίψεις πιο κοντά, αλλά με αυστηρές προφυλάξεις.

Διάρκεια Επίδρασης

• Στο έδαφος/βλάστηση:
  • Αδρανείς μορφές: Μερικά επιβραδυντικά (π.χ. φωσφορικά άλατα) παραμένουν για εβδομάδες έως μήνες, αλλά διασπώνται σταδιακά με τη βροχή.
  • Τοξικότητα: Μειώνεται σημαντικά μετά τις πρώτες βροχές.
• Στο νερό:
  • Αν εισχωρήσει σε υδάτινους πόρους, μπορεί να επιδράσει για μέρες έως εβδομάδες, ανάλογα με τη ροή του νερού.

Προφυλάξεις για παιδιά σε περιοχές ρίψεων

1. Αποφυγή άμεσης έκθεσης:
   • Να περιοριστούν στο σπίτι για 24-48 ώρες μετά τη ρίψη (ειδικά αν υπάρχει ορατή σκόνη).
2. Πλύσιμο χερών/φαγητού:
   • Αν υπάρχει ύποπτη μόλυνση, πλύνετε φρούτα, λαχανικά και παιδικά παιχνίδια.
3. Χρήση μάσκας/γυαλιών:
   • Σε περιοχές με έντονη σκόνη, χρησιμοποιήστε μάσκα N95.
4. Επικοινωνία με τις αρχές:
   • Ρωτήστε τον Δήμο ή την Πυροσβεστική για ενημερώσεις σχετικά με τις ρίψεις.

Συμπεράσματα

Γενικά, τα επιβραδυντικά δεν θεωρούνται εξαιρετικά επικίνδυνα αν χρησιμοποιηθούν σωστά, αλλά τα παιδιά είναι πιο ευάλωτα λόγω του μικρότερου μεγέθους και της τάσης τους να παίζουν σε επαφή με το έδαφος. Η ασφαλέστερη επιλογή είναι η προσωρινή απομάκρυνση από την περιοχή κατά τη διάρκεια ή  μετά τις ρίψεις, εφόσον είναι εφικτό.

Τα επιβραδυντικά είναι απαραίτητα για την καταστολή μεγάλων πυρκαγιών, αλλά η χρήση τους πρέπει να γίνεται με υπεύθυνο σχεδιασμό, για να αποφευχθούν οι αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και την υγεία.